Trang chủ »

Không nên quản lý di sản bằng biện pháp hành chính

Không nên quản lý di sản bằng biện pháp hành chính
(Ngày đăng: 08-02-2019 11:11:51)
Quản lý di sản ở ta nhiều khi chỉ biết trên giấy tờ hành chính nên dẫn đến hiện tượng di sản bị xâm hại, hoặc trùng tu sai quy trình.

Năm 2012 được coi là năm di sản Việt Nam có nhiều thành công nhưng cũng là năm, vấn đề trùng tu di tích sai quy chuẩn, xâm hại di tích diễn ra ở những di tích quốc gia khiến dư luận không khỏi đặt câu hỏi về vấn đề quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị của di sản. Phóng viên Báo điện tử Tổ Quốc đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý- Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa (Hội Di sản Việt Nam) về vấn đề này.

Sẽ đưa giáo dục di sản vào nhà trường

+ Thưa Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý, năm 2012 được dư luận đánh giá là năm được mùa di sản nhưng cũng là năm hiện tượng xâm hại di tích, đặc biệt là với các di tích quốc gia diễn ra nhiều khiến dư luận rất lo ngại. Bà có suy nghĩ thế nào về thực trạng này?

- Năm 2012 có thể coi là năm được mùa của di sản, chúng ta có Mộc bản Chùa Vĩnh Nghiêm được công nhận là Di sản ký ức thế giới khu vực châu Á- Thái Bình Dương, chúng ta có “Tín ngưỡng Thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhiều di tích được đưa vào danh sách Di tích quốc gia đặc biệt, Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia… Những điều đó ghi nhận sự quan tâm của Nhà nước, của xã hội đối với việc bảo vệ di sản văn hóa.

 

 

TS Lê Thị Minh Lý: “Lĩnh vực di sản cần một đội ngũ cán bộ có trình độ và nhiệt tình” (Ảnh: Hồng Hà)

Tuy nhiên, chúng ta vẫn còn những vấn đề chưa thành công trong năm qua ví dụ như câu chuyện Bảo tàng Hà Nội để mãi từ năm 2010 đến nay mà chưa có phương thức hoạt động, bộc lộ sự bất cập, lãng phí. Rồi câu chuyện chùa Trăm Gian do sự không đồng bộ trong quản lý dẫn đến việc thiếu trách nhiệm để xảy ra việc tu bổ di tích không đúng phương pháp… Và chắc chắn là còn nhiều vấn đề, nhiều di tích khác nữa mà chúng ta vẫn thấy.

 

Nhưng nếu nói đến cái được nhất trong công tác di sản trong năm qua thì tôi nói đến việc chuyển biến nhận thức trong ngành giáo dục nhằm đưa giáo dục di sản vào trong nhà trường.

Bộ GDĐT đã tổ chức một cuộc tập huấn cho giáo viên về việc sử dụng di sản trong dạy học, kết quả này là một bước tiến rất cơ bản trong nhận thức về di sản và những khả năng sử dụng di sản, khai thác giá trị di sản để dạy học. Để có kết quả này có vai trò rất lớn của văn phòng UNESCO Hà Nội, với nhiệm vụ của mình, coi văn hóa như một trụ cột, văn hóa cùng các trụ cột khác là khoa học, giáo dục, thông tin, UNESCO muốn làm sao đó để khai thác di sản một cách có hiệu quả nhất.

Từ năm 2010, UNESCO đã tài trợ cho Trung tâm nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa (CCH) thuộc Hội Di sản văn hóa thực hiện một số dự án nghiên cứu để làm sao tìm ra phương thức sử dụng di sản để dạy trong nhà trường một cách hợp lý nhất. CCH đã đánh giá lại công tác giáo dục di sản trong nhà trường và thấy một điều bất cập là các bảo tàng, các di tích ở rất gần nhà trường, nhưng các nhà trường không sử dụng các bảo tàng, các di sản để dạy học một cách thường xuyên. Dù rằng, cách đây mấy năm đã có chương trình “Nhà trường thân thiện, học sinh tích cực” nhưng chương trình đó dường như còn mang tính phong trào, chưa thực sự đi vào đời sống giáo dục. Phong trào ở đây được hiểu là đến di tích để tham quan, để picnic, hoặc tham gia quét dọn di tích.

Vì thế chúng tôi đã nghiên cứu tìm phương thức làm sao để cho nhà trường có thể sử dụng di sản một cách thường xuyên và nhuần nhuyễn nhất trong giảng dạy. Khi thực hiện dự án này, chúng tôi đã đưa ra một khái niệm là Di sản có ở ngay quanh chúng ta và chúng ta hãy dùng những di sản gần nhất để dạy học sinh, và dùng những biện pháp đơn giản nhất để các giáo viên có thể sử dụng được mà không cần sự hỗ trợ về mặt tài chính nào quá lớn. Vấn đề là phải có một cơ chế chính sách, và cùng với một số dự án khác, cùng với đánh giá của văn phòng UNESCO, Bộ GDĐT, chúng tôi đã tổ chức một cuộc hội thảo. Từ cuộc hội thảo đó, Bộ GDĐT đã quyết định, việc giáo dục di sản trong trường học là cần thiết và cần một phương thức tiếp cận để đưa di sản vào trường học và đây là một bước tiến lớn. Nếu công việc tiến triển một cách tốt đẹp thì dự kiến, tháng 9/2014, Bộ GDĐT sẽ ban hành một quy định về sử dụng di sản trong dạy học. Còn hiện nay, Bộ GDĐT và Bộ VHTTDL đã ký kết một văn bản về việc khuyến nghị cần thiết sử dụng di sản để dạy học. Đây là điều được nhất của di sản trong năm nay.

+ Di sản sẽ được đưa vào nhà trường, chúng ta cũng đã có Luật Di sản sửa đổi nhằm sát với điều kiện mới, thế nhưng tại sao, các hiện tượng xâm phạm di tích vẫn diễn ra. Trong năm 2012 là câu chuyện chùa Trăm Gian, đình Ngu Nhuế, đầu năm 2013 là câu chuyện chùa Dơi. Dường như, Luật Di sản chưa đi vào đời sống và các chế tài xử phạt không được thực hiện?

- Theo tôi, Luật Di sản văn hóa là công cụ hữu hiệu để quản lý di sản, nếu không có luật thì chắc chắn mọi việc sẽ còn rối ren lên rất nhiều, và chắc chắn là còn nhiều sự vi phạm nữa. Dẫu nói rằng có hiện tượng này, hiện tượng kia, nhưng phải thừa nhận là luật là công cụ đắc lực cho việc bảo vệ di sản văn hóa.  

Câu chuyện chùa Dơi ở đây không phải vì Luật không có hiệu lực mà người ta làm thế. Thực ra người ta xây một khu du lịch ở gần chùa không phải là sai, khu vui chơi giải trí trước hết cũng có lợi cho cộng đồng, chính quyền địa phương muốn làm cho cộng đồng có lợi, có cơ hội vui chơi, giải trí, có cơ hội tăng trưởng kinh tế. Nhưng cách tiếp cận lại sai. Ở đây có một vấn đề là sự không đồng bộ giữa bảo vệ di sản và phát triển kinh tế. Lẽ ra những nhà đầu tư du lịch phải ngồi với các nhà bảo vệ di sản, có một cuộc thảo luận, thống nhất một phương án thì có lẽ không xảy ra chuyện gì. Nhưng ở nước ra, có một vấn đề là anh nào làm thì anh ấy biết, đấy là vấn đề quản lý Nhà nước giữa các dự án chứ không phải là vi phạm luật. Thực tế là họ không xây vào khu vực bảo vệ 1. Hơn nữa theo tôi, đó là vấn đề về mặt con người, những xây dựng dự án phải là những người có chuyên môn. Tôi đảm bảo rằng những người làm dự án đó không phải là người làm du lịch một cách chuyên nghiệp. Những người làm du lịch một cách chuyên nghiệp người ta biết, chính không gian chùa Dơi mới tạo nên lực hút cho du lịch chứ không phải nơi vui chơi giải trí mới này tạo nên lực hút. Làm sao để chùa Dơi sống, sống trong không gian tôn giáo tâm linh ấy mà du lịch cũng phát triển được, đấy mới là chuyên nghiệp. Còn cứ nghĩ du lịch là cái gì đó nó hiện đại thì hoàn toàn khập khiễnh với câu chuyện bảo tồn.

 

 

Những sai phạm bắt nguồn từ việc quản lý di sản trên giấy tờ hành chính (Ảnh: Hồng Hà)
 

Còn câu chuyện di dời đình Ngu Nhuế, trùng tu chùa Trăm Gian thì mỗi dự án cần phải đánh giá từng trường hợp cụ thể. Phải có những cuộc bàn thảo, tranh luận xem thế nào là tốt, phải công khai trước khi thực hiện. Nhưng ở ta thì toàn là sự việc đã rồi.

 

Nước ngoài có cách rất hay, khi cần làm gì thì cũng phải bảo vệ, họ lập ra diễn đàn, đưa các phương án, để mọi người thấy rằng, việc làm nào tốt, việc làm nào cần thiết. Cách đây mấy năm, UNESCO xóa tên thung lũng Elbe của Đức. Năm ngoái, tôi có dịp qua đó, tìm hiểu xem tại sao UNESCO lại xóa tên. Thì ra ở đó họ làm cây cầu ảnh hưởng đến cảnh quan của di sản. Khi tìm hiểu, tôi thấy có mấy vấn đề, họ cho rằng cần cây cầu cho dân sinh, nhưng khi UNESCO đánh giá thì hóa ra không phải, chưa cần thiết cấp bách đến mức phải xây cầu mà còn có nhiều cầu khác xung quanh. Thứ hai là cây cầu xây quá xấu, nếu nó đẹp, hài hòa cảnh quan thì không nói làm gì.

+ Vậy theo bà, vấn đề tồn tại trong quản lý di sản của ta là gì?

- Quản lý di sản là phải quản lý trên thực tiễn. Ở ta còn cồng kềnh, giấy tờ nhiều quá, nhiều khi chỉ biết đến di sản trên giấy tờ. Vụ chùa Trăm Gian là ví dụ. Các cấp quản lý có đến tận tơi theo dõi thường xuyên không? Nếu thấy chùa sắp sập như thế, chắc chắn họ phải đẩy nhanh tiến độ phê duyệt dự án lên. Vấn đề là phải kiểm tra thực tế, phải “lao vào” từng di sản chứ không chỉ quản lý hành chính.

Cần tiêu chí, tiêu chuẩn rõ ràng trong việc trùng tu

+ Trên thực tế, vấn đề xâm hại di tích diễn ra nhưng dường như chúng ta không xử phạt được. Có điều gì bất cập ở đây, thưa bà?

- Muốn xử phạt được thì chuyên môn phải rõ ràng, chúng ta sẽ không xử phạt được khi mà các quan niệm tu bổ khác nhau. Trong khi chúng ta chưa giải quyết được việc tu bổ như thế nào là đúng: tu bổ là tháo đi làm lại hoàn toàn hay tu bổ là gắn chắp. Câu chuyện phải rõ ràng: bao nhiêu phần trăm được thay thế, bao nhiêu phần trăm được gắn chắp… Phải có tiêu chí, tiêu chuẩn và có biên bản rõ ràng từ khi phê duyệt dự án thì khi sai mới xử phạt được. Còn bây giờ vẫn quan điểm khác nhau, không có trọng tài, không có quy chuẩn thì vẫn còn vi phạm, nhưng vẫn xử phạt được ai cả.

+ Là một người có nhiều năm công tác và tâm huyết với ngành di sản, nếu để nói một mong muốn của Tiến sĩ trong năm mới để ngành có những thay đổi tích cực thì bà mong điều gì?

- Tôi mong ngành đào tạo được cán bộ có trình độ, nhiệt tình trong công việc. Lớp trẻ giờ cần đào tạo cả đạo đức nghề nghiệp, trung thực, nhiệt tình, chịu khó học hỏi. Phải có đội ngũ vững, rồi đội ngũ ấy thường xuyên đánh giá, vật lộn với những trường hợp tu bổ, vi phạm. Đội ngũ ấy làm ở cơ quan quản lý Nhà nước nhưng không thoát ly khỏi việc nghiên cứu khoa học, nghiên cứu thực tiễn. Còn nếu tất cả chỉ giải quyết trên hành chính Nhà nước thì mãi mãi không thay đổi.

+ Xin cám ơn bà về cuộc trò chuyện!

Hồng Hà (thực hiện)